Απρίλιος-Ιούνιος 2016

Tα εργαστήρια που προηγήθηκαν των Μονολόγων

ΟΙ ΘΕΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΟΙ

Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν σε ένα κόσμο που διαρκώς αλλάζει και οι έννοιες πατρίδα, εστία, οικογένεια, τόπος και εθνική ταυτότητα επαναπροσδιορίζονται διαρκώς. Σε ένα κόσμο που οι πληθυσμοί ή τα άτομα δεν έχουν το δικαίωμα να μετακινούνται ελεύθερα και όπου οι λέξεις πρόσφυγας και μετανάστης προσλαμβάνονται ως ταυτότητα και όχι ως ιδιότητα.

Από τον Απρίλιο έως τον Ιούλιο του 2016 συμμετείχαμε στο σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας σειράς εργαστηρίων στα πλαίσια της Δράσης «Μονόλογοι από το Αιγαίο», με στόχο την καταγραφή των ιστοριών ασυνόδευτων εφήβων. Παιδιά που αναγκάστηκαν να φύγουν από τη χώρα καταγωγής τους και βρίσκονται στη διαδικασία μετακίνησης προς την Ευρώπη. Έχοντας κατά νου το παράδειγμα των «Μονολόγων από τη Γάζα» (1), πρόθεσή μας ήταν να δημιουργηθεί ένα υλικό ανοιχτής φόρμας και με συγκεκριμένο περιεχόμενο, το οποίο θα έδινε τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες εφήβους να αρθρώσουν το δικό τους λόγο, ανοίγοντας έτσι ένα διάλογο με τον εαυτό τους, τους συνομηλίκους τους και την παγκόσμια κοινότητα. Στη διαδικασία σχεδιασμού των εργαστηρίων, βρεθήκαμε μπροστά στα εξής ερωτήματα-προκλήσεις:

Με ποιον τρόπο θα προσεγγίσουμε τις εμπειρίες αυτών των εφήβων μέσα από μια θεατροπαιδαγωγική διαδικασία, που να σέβεται και να αναγνωρίζει το προσωπικό βίωμα αυτών των νέων;
Με ποιον τρόπο η φωνή τους θα ενισχυθεί, θα πολλαπλασιαστεί και θα οδηγήσει σε δράση;
Με ποιον τρόπο τα όνειρα και οι ελπίδες τους για το μέλλον θα αξιοποιηθούν ως εκπαιδευτικό εργαλείο για τους συνομηλίκους τους και ως εργαλείο ευαισθητοποίησης της ευρύτερης εκπαιδευτικής και καλλιτεχνικής κοινότητας;

Τα παραπάνω ερωτήματα και οι δυσκολίες συνύπαρξης εφήβων από διαφορετικές χώρες, με τη δική τους κουλτούρα και τις δικές τους πολιτισμικές καταβολές, μας οδήγησαν σε μια συγκεκριμένη δομή των εργαστηρίων, η οποία θα λάμβανε υπόψη τις ιδιαιτερότητες αυτές. Ο πρωταρχικός στόχος ήταν να ενισχύσουμε τη συνοχή και τη δυναμική της ομάδας, να ενδυναμώσουμε τους εφήβους, και στη συνέχεια, να οικοδομήσουμε μια σχέση εμπιστοσύνης μαζί τους. Το συναισθηματικό άνοιγμα των παιδιών γινόταν σταδιακά, βήμα βήμα, μέσα από ασκήσεις και τεχνικές που εστίαζαν στη γενικότερη αποφόρτιση και στη σταδιακή έκθεση και έκφρασή τους. Οι δράσεις ήταν δοσμένες με τρόπο συμβολικό, ώστε οι έφηβοι να μπορούν να μοιράζονται αβίαστα και χωρίς το φόβο της έκθεσης τα βιώματα και τα όνειρά τους. Στην αρχή κάθε συνάντησης γινόταν «ζέσταμα», με στόχο την ενεργοποίηση της ομάδας. Μετά ακολουθούσε το κυρίως μέρος του εργαστηρίου όπου, μεταξύ άλλων, αξιοποιήθηκαν τεχνικές θεατρικού παιχνιδιού, εκπαιδευτικού δράματος, θεάτρου του καταπιεσμένου (Α. Μποάλ), θεάτρου Playback, ψυχοδράματος και τεχνικές σκιών, προκειμένου να αναπτυχθεί το θέμα της εκάστοτε συνάντησης, καθώς και να διερευνηθεί αυτό της επόμενης. Το τελευταίο μέρος περιλάμβανε δραστηριότητες δημιουργικής γραφής και κάθε φορά το εργαστήριο έκλεινε με ασκήσεις αποφόρτισης.

Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση του εργαστηρίου γινόταν σε ένα πλαίσιο συνεργασίας και ανατροφοδότησης με τους κοινωνικούς επιστήμονες της PRAKSIS, τους συντονιστές και τους άλλους συνεργάτες του προγράμματος. Στόχος μας ήταν η συνδιαμόρφωση της διαδικασίας με τους συμμετέχοντες, αφουγκραζόμενοι τις ανάγκες τους και συμβάλλοντας στην ενδυνάμωσή τους. Στη διάρκεια της όλης διαδικασίας και παρά τον προσεκτικό σχεδιασμό, προέκυψαν δυσκολίες που προσπαθήσαμε να αντιμετωπίσουμε με ευελιξία, προσαρμόζοντας τις δράσεις ακόμα και κατά τη διάρκεια των εργαστηρίων. Οι εναλλαγές στη σύνθεση της ομάδας, η ευμετάβλητη ψυχολογική κατάσταση πολλών εφήβων, η απουσία διερμηνέων σε κάποια εργαστήρια και η αστάθεια του καθημερινού προγράμματος των εφήβων, δυσχέραιναν το πρόγραμμά μας. Επιπλέον, τα εργαστήρια συνέπεσαν με το Ραμαζάνι (2), κατά τη διάρκεια του οποίου πολλοί έφηβοι απείχαν από τις συναντήσεις. Είναι αλήθεια ότι υπήρξαν φορές που αναρωτιόμασταν αν το συγκεκριμένο εγχείρημα μπορούσε τελικά να ολοκληρωθεί όπως το είχαμε σχεδιάσει και αν θα κατορθώναμε τελικά να παρακάμψουμε όλες τις παραπάνω δυσκολίες. Κι όμως, αρκούσε ένα τεράστιο εφηβικό χαμόγελο στο καλωσόρισμα και μια θάλασσα από αγκαλιές στον αποχωρισμό για να εξαφανιστούν όλες οι αμφιβολίες μας. Γιατί, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Ιμάν Αούν, καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου ASHTAR στην Παλαιστίνη: «Το θέατρο είναι θέληση που γίνεται δράση και διεκδικεί τη νίκη της ζωής».
Διονυσία Ασπρογέρακα, Βέρα Λάρδη , Σόνια Μολογούση, Γιώργος Μπεκιάρης, Ηρώ Ποταμούση, Ανδριάνα Ταβαντζή, θεατροπαιδαγωγοί
Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση Αθήνα, Ιούλιος 2016

Σημειώσεις 1. Οι «Μονόλογοι από τη Γάζα» γράφτηκαν από μαθητές 13 έως 17 ετών, με πρωτοβουλία του Θεάτρου ASHTAR της Παλαιστίνης, από το Νοέμβριο του 2009 έως τον Απρίλιο του 2010 (κατά την διάρκεια του πολέμου στη Γάζα). Στην Ελλάδα το Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση πήρε μέρος στο διεθνές αυτό πρόγραμμα, μεταφράζοντας στα ελληνικά τα κείμενα των μαθητών και οργανώνοντας σειρά εκδηλώσεων με σχολεία και ομάδες νέων. (περισσότερες πληροφορίες στο www.TheatroEdu.gr)
2. Το Ραμαζάνι είναι θρησκευτική γιορτή νηστείας των Μουσουλμάνων. Η ονομασία του προέρχεται από την τουρκική λέξη ραμαζάν και την αντίστοιχη αραβική ραμαντάν. Αποτελεί επίσης ονομασία του ένατου μήνα του μουσουλμανικού έτους, που σύμφωνα με την παράδοση, δόθηκε το Κοράνι στους ανθρώπους προκειμένου να τους καθοδηγήσει στη ζωή.

ΟΙ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΣ

Τα εργαστήρια που έγιναν στο πλαίσιο της Δράσης «Μονόλογοι από το Αιγαίο», προσέφεραν ασφάλεια στα παιδιά, γεγονός που τους επέτρεψε να εκφράσουν ελεύθερα τις σκέψεις τους. Ακούγοντας και μεταφράζοντας τις ιστορίες αυτών των νέων, ένιωσα ανάμεικτα συναισθήματα. Στο μυαλό μου αναδύθηκαν μνήμες από το παρελθόν, μιας κι εγώ ο ίδιος προέρχομαι από μια χώρα που για πάρα πολλά χρόνια έζησε πόλεμο και πολιτικές αναταραχές• ακόμη και σήμερα δεν υπάρχει ελευθερία ούτε δημοκρατία. Συγκινήθηκα όταν τα παιδιά μιλούσαν με τόση αγάπη για την πατρίδα τους, στην οποία επιθυμούν κάποια στιγμή να γυρίσουν και να τη φτιάξουν από την αρχή. Τα όνειρα τους για σπουδές και καλύτερη ζωή με έκαναν να νιώσω ότι η ελπίδα δεν έχει χαθεί. Ταυτίστηκα με αυτά τα παιδιά. Με τα βιώματα τους, τις σκέψεις τους, τις ανησυχίες τους, τις ελπίδες τους, καθώς και τη θέλησή τους να αλλάξουν τον κόσμο. Σκέψεις που και εγώ είχα και έχω μέχρι σήμερα. Είναι τιμή μου που συμμετείχα σε ένα τέτοιο πρόγραμμα, γιατί προσφέροντας τις υπηρεσίες μου ως διερμηνέας, συνειδητοποίησα ότι κέρδισα πολλά ως άνθρωπος!
Asef Farjam, Διερμηνέας - Μεταφραστής Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες Ιούλιος 2016

Νιώθω τυχερή που έζησα αυτή την εμπειρία! Μέσα από θεατρικές ασκήσεις και εικαστικές δραστηριότητες έμαθα πολλά από τα παιδιά αυτά, που έχασαν τα παιδικά τους χρόνια στον πόλεμο, στα βουνά και στη θάλασσα. Μου άνοιξαν τα μάτια, με έκαναν να φιλοσοφήσω τη ζωή και να ξαναθυμηθώ τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων. Οι ιστορίες τους με άγγιξαν βαθιά. Μου έφεραν στο νου εικόνες από την δική μου πατρίδα, που αναγκάστηκα να αφήσω εδώ και πολλά χρόνια. Εικόνες όμορφες, εικόνες δύσκολες. Συμμετείχα σε αυτά τα εργαστήρια ως διερμηνέας, αλλά ο τρόπος με τον οποίο έγιναν, με βοήθησε να πλησιάσω και να γνωρίσω ουσιαστικά τα παιδιά. Γνώρισα εφήβους αξιόλογους, πλούσιους σε συναισθήματα, προικισμένους με ταλέντα και με ισχυρή θέληση. Εύχομαι ολόψυχα να βρουν «δρόμους ανοικτούς», ώστε να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους. Τους αξίζει!
Eliane Choucair, Διερμηνέας - Μεταφράστρια Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες
Ιούλιος 2016

Η ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

Η συμμετοχή μου σε αυτό τον κύκλο βιωματικών εργαστηρίων ήταν μια εμπειρία σημαντική και συγκινητική. Το γεγονός ότι δεν ήμουν απλώς θεατής, αλλά συμμετείχα ισότιμα στην όλη διαδικασία, μου επέτρεψε να μοιραστώ κι εγώ συναισθήματα και εμπειρίες. Να εκτεθώ! Αυτό βοήθησε να έρθω πιο κοντά με τα παιδιά, να δεθώ περισσότερο μαζί τους και να μπω ίσως για λίγο στη θέση τους. Μου έκανε εντύπωση πως, ενώ τα παιδιά δεν είχαν καμία εξοικείωση με θεατρικές τεχνικές και δεν μιλούσαν όλα την ίδια γλώσσα, συνεργάστηκαν τόσο πρόθυμα. Εξωτερίκευσαν σταδιακά τις σκέψεις τους και μίλησαν για τις αξίες και τις ελπίδες τους. Έβλεπα να εξελίσσονται μπροστά μου εικόνες από τη ζωή και το ταξίδι τους, καθώς με σχετική ευκολία συνέδεαν τις θεματικές των παιχνιδιών-ασκήσεων με τα βιώματά τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον μου προκάλεσε η δραστηριότητα του «χάρτη της ζωής». Ενώ ήμασταν όλοι καθισμένοι στο πάτωμα και ζωγραφίζαμε τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής μας, συνειδητοποίησα την ομοιότητα των ανθρώπινων ιστοριών, τις κοινές αξίες και ανάγκες μας. Αλλά και το «βάρος» που αισθάνονται αυτά τα παιδιά, τα οποία αναγκάστηκαν από πολύ νωρίς, χωρίς να φταίνε, να αφήσουν πίσω την παιδικότητά τους και να μεγαλώσουν απότομα, βίαια. Ο χρόνος κύλησε γρήγορα. Εμπειρία πρωτόγνωρη. Δυνατές στιγμές, δυνατά συναισθήματα. Κρατώ τη συγκίνηση και την αγάπη. Τους ευχαριστώ όλους. Τόσο τα παιδιά όσο και τις εμψυχώτριες.
Λήδα Μουρλούκου, Ψυχολόγος ΜΚΟ PRAKSIS
Ιούλιος 2016

Ευχαριστούμε…

Την Ελιάννα Κονιάλη, την Σίσσυ Λεβαντή και τον Ανδρέα Δήμου, από την ΜΚΟ PRAKSIS, για τη θερμή υποστήριξή τους στην όλη προσπάθεια καθώς και την πολύτιμη συμβολή τους στην παραχώρηση του χώρου, στον ξενώνα ΣΤΕΓΗ PLUS (+), όπου υλοποιήθηκαν τα εργαστήρια της Αθήνας.
Την Γεωργία Τζανάκου, από την ΜΚΟ PRAKSIS για τη βοήθειά της στην οργάνωση και στην υλοποίηση της Δράσης στην Πάτρα.
Την Ανδριάνα Ταβαντζή, που διέθεσε τον Θεατρικό Χώρο Καλλιτεχνικών Αναρριχήσεων «ΟροΠαίδιο», για την υλοποίηση των εργαστηρίων στην Πάτρα.
Τον Στράτο Παπακωνσταντίνου και τον Ευθύμη Αργυράτο, οι οποίοι συμμετείχαν ως βοηθοί εμψυχωτές σε κάποια από τα εργαστήρια της Πάτρας.
Τον Γιάσσερ-Ιάσονα Θάμπετ, για την προσφορά του στη διερμηνεία – στην αραβική γλώσσα - σε αρκετά εργαστήρια που έγιναν στην Πάτρα.